RozemarijnOnline




Gastenboek van RozemarijnOnline






















Gastenboek literaire website RozemarijnOnline

Vraag en antwoord

home           gastenboek




Onderwerp: Tweeledige ontkenning
(15 december 2016)


Hoi Rozemarijn!

Ik zag op Facebook een plaatje van Anton Pieck van een bakkerswinkel met een uithangbord. Daarop staat te lezen: 'Alle die mijn vergeten, en sullen geen bollen eten'.

Dat bracht mij op de vraag waar in het Nederlands de dubbele ontkenning is gebleven. Waarom doen we dat niet meer en wanneer is dat in onbruik geraakt? Weet jij dat?

Groetjes,

Jeroen.





Antwoord     (18 december 2016)


Hoi Jeroen,

Het gaat hier niet over 'dubbele ontkenning' (ik ga nooit niet naar huis), maar over 'tweeledige ontkenning' of 'tweeledige negatie' (de ontkenning bestaat uit twee delen, zoals in het Frans 'ne ... pas').

Taalverandering, zeker op het gebied van grammatica, gaat vaak heel langzaam en neemt enkele eeuwen in beslag. Een groep begint met een afwijking, die door anderen als 'fout' wordt ervaren; als deze groep echter populair/machtig/invloedrijk is (zoals bijv. rijke 17e-eeuwse noord-hollanders, die de 'ij' niet meer gingen uitspreken als 'ie' maar als 'ei'), gaan anderen het overnemen; twee grammaticale vormen gaan naast elkaar bestaan; en uiteindelijk wordt de nieuwe vorm de norm. (Hoewel bijv. het Achterhoeks nog steeds de oorspronkelijke uitspraak 'ie' kent, dus deze taalverandering sinds de 17e eeuw is dus nog steeds niet 'voltooid'). Het is dus onmogelijk een jaar aan te wijzen, waarop een grammaticale verandering is ingeburgerd.


In het Middelnederlands oftewel Diets (ong. eind 12e t/m eind 15 eeuw) was tweeledige ontkenning de norm: 'en ... niet' of 'ne ... niet'. Vanaf de 16e eeuw wordt de ontkenning enkelvoudig.

Zie bijv. Taalkunde voor het VWO (link onderaan mail) (1):

"Het Middelnederlands kende nog de tweeledige ontkenning, zoals 'en ... niet'. Deze tweeledige ontkenning wordt sinds ongeveer de zestiende eeuw enkelvoudig: 'en' valt af, tenminste in het Standaardnederlands."

Er bestaat geweldig onderzoek naar 17e-eeuwse brieven (die dichter bij gesproken taal liggen dan bij de keurig schrijftaal van toneelstukken of romans). Hierin is ook de negatie onderzocht (2):

"(...) de tweeledige ontkenning ('soo en konde ick u niet naerder schrijven'). Nobels slaagt er in aan te tonen dat het eerste lid van de ontkenning 'en' meestal haplologisch achterwege blijft als een 'men' of een infinitief op 'en' voorafgaat. Tevens komt ze tot de bevinding dat de tweeledige negatie in haar data nog veel sterker vertegenwoordigd is dan in eerder verricht onderzoek, dat meer toegesneden was op literair of officieel taalgebruik. Uit een regionale uitsplitsing van de data wordt duidelijk dat de enkelvoudige negatie in Noord-Holland moet zijn ontstaan, om zich vandaaruit zuidwaarts te verspreiden."

Dus in de 17e eeuw is de tweeledige ontkenning in de spreektaal slechts deels verdwenen, in de geschreven taal veel sterker. Deze taalverandering is begonnen in Noord-Holland.

Dan komen we bij de 18e eeuw. Zie bijv. Geschiedenis van de Nederlandse sysntaxis (3):

"In de 18e eeuw is de tweeledige negatie ver in de minderheid. Toch is ze geen hoge uitzondering. In speektaal zal ze, allicht regionaal, nog een tamelijk ruime toepassing gekend hebben, en daardoor geregeld ook doordingen in de schrijftaal. De norm is echter duidelijk: 'en' wordt afgewezen. (...) Bij toneelschrijver Langendijk treffen we tweeledige negaties enkel aan uit de mond van dialectsprekers."

Ten slotte de 19e eeuw. Zie bijv. het artikel 'Negatieverschijnselen en woordvolgorde in de geschiedenis van het Nederlands' (in: Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde, 1979) (4):

"In gesproken taal heeft de kombinatie 'en ... niet' / 'niet ... en' zich langer gehandhaafd dan in geschreven taal. In het geschreven nederlands van de 17de eeuw neemt het gebruik van 'en', ook in combinatie met andere ontkennende woorden, sterk af. Eind 19de eeuw is het uit gesproken nederlands verdwenen, uitgezonderd in enkele dialekten ('En' is in enkele dialekten tot in de twintigste eeuw blijven bestaan)."

Zo heb je een globaal beeld van deze taalverandering op het gebied van ontkenning.


Waaróm talen altijd en onophoudelijk veranderen door de eeuwen heen, daar heb ik niet 1 antwoord op. Taalverandering kan door van alles in gang worden gezet, bijv. onhandigheid/dubbelzinnigheid van taal willen vermijden, groepjes die zich af willen zetten (bijv. jongeren of stadsmensen), sociale spanningen/verschillen, taal willen vereenvoudigen (als de taal niet geïsoleerd ligt, is dat nl een voordeel - bijv. naamvallen eruit gooien, ww regelmatig vervoegen) enz.

Een reden waardoor taalverandering zo langzaam gaat, is dat een taallerend kind een interne (onbewuste) grammatica afleidt uit het taalaanbod. Dus als ouders een variant gaan gebruiken (die door de omgeving nog als 'fout' wordt beoordeeld), krijgt het kind het in z'n taalaanbod, en neemt het dus als 'juist' op in z'n (onbewuste) grammatica.

Die interne grammatica is later op school niet of nauwelijks af te leren, dus als je bijvoorbeeld "Hun hebben" en "groter als" in je taalaanbod hebt gehad, zul je dat in jouw taalgevoel altijd als 'juist' blijven beoordelen. Het duurt flink wat generaties voor alle (of in ieder geval het merendeel van de) kinderen het als kind in het taalaanbod te horen hebben gekregen (en het algemeen aanvaard wordt als een juiste variant, of, na een 'kantelpunt' als enige juiste).

Online staat het boek Historische taalkunde met een hoofdstuk over het waarom van taalverandering:
http://www.dbnl.org/tekst/bree001.php


Ik hoop dat je zo een beetje beter beeld heb gekregen.

Goed weekend, liefs, Rozemarijn.

---

(1) Taalkunde voor het VWO:
https://books.google.nl/books=tweeledige+negatie

(2) Onderzoek 17e-eeuwse brieven:
https://www.de-zeventiende-eeuw.nl/article

(3) Geschiedenis van de Nederlandse sysntaxis:
https://books.google.nl/books=tweeledige+ontkenning

(4) Negatieverschijnselen en woordvolgorde in de geschiedenis van het Nederlands:
http://www.dbnl.org/tekst/_tij003197901.php





Re:     (18 december 2016)


Ha Rozemarijn

Dank je wel voor je uitgebreide antwoord. Ik snap al wel dat je het niet eenvoudiger uit had kunnen leggen. Heel interessant allemaal!

Ik heb de links nog niet allemaal opgezocht, maar dat ga ik zeker doen.

Groetjes,

Jeroen.








Versanalyse en interpretatie


Home           Gastenboek