RozemarijnOnline




Gastenboek van RozemarijnOnline






















Gastenboek literaire website RozemarijnOnline

Vraag en antwoord

home           gastenboek




Onderwerp: Gedicht Claus
(12 april 2018)


Beste Rozemarijn,

Ik ben een studente interieurarchitectuur en ik moet het gedicht 'Antiphon I' van Hugo Claus grondig analyseren. Ik heb al wat zaken op u site opgezocht, maar ik begrijp de achterliggende betekenis van het gedicht niet zo goed.

Daarnaast vroeg ik mij af of er een rijmschema zit in het gedicht of andere duidelijke kenmerken? Zou u mij hiermee kunnen helpen?

Met vriendelijke groeten,

Margot.

---

Antiphon 1


Herken je de strepen
en vormen zij iets bij voorbeeld
als een beeld van regen,

weet dan dat niets
alleen en enkelvoudig iets kan zijn /

niets dat je met je ogen ziet
zover je kijken kan /

kleine kruisiging /

niets dat je met je kennis kent
zover je kennen kan /

reine duizeling /

Zo ook niet regen bij voorbeeld / neerwaarts
van rechts naar de streek van je hart /
neerslag / bijna rijm op het dak
of rijm in de taal /

Wel merkbaar als het tij /
maar onvatbaar tenzij
in gedachte of in maat
als de tijd.


Hugo Claus, Antiphon
vier gedichten bij vier etsen van Dan van Severen (1978).





Antwoord    (15 april 2018)


Dag Margot,

Ik weet helaas weinig van Hugo Claus en ken dit gedicht ook niet. Ik kan je daarom alleen enkele ingangen aanreiken om naar dit gedicht te kijken. Als je het gedicht zelf inhoudelijk niet precies begrijpt, kan het helpen om eerst te kijken of de context je op een spoor kan zetten, bijv: wat voor soort gedichten schrijft deze dichter gewoonlijk; en in welke bundel is het verschenen (hoe heet die, waar gaat die bundel als geheel over).

Wat allereerst opvalt, is dat de bundel Antiphon (1978) slecht vier gedichten van Claus bevat, die zijn geschreven bij vier etsen van kunstenaar Dan van Severen. De gedichten zouden dus iets kunnen zeggen over de etsen of erop geïnspireerd zijn. Dan van Severen schilderde abstract en maakte veelal gebruik van geometrische vormen (vierkant, ruit, cirkel en ovaal) en rechte lijnen (losse strepen en kruisen). Om meer zicht te krijgen op de samenhang tussen beeld en gedicht, zou je dus de oorspronkelijke bundel met de etsen erbij moeten zoeken.

Ik heb geen zicht op deze vier etsen, maar ik kan me voorstellen dat het woord 'strepen' (r 1) en het woord 'kruisiging' (kruis, r 8) verwijzen naar het beeld.


Dan de titel. Als ik het goed begrijp, is de bundel getiteld Antiphon en zijn de gedichten slechts genummerd van I t/m IV. Het gaat dus om een samenhangende gedichtencyclus. Soms verduidelijken de andere gedichten dan nog iets van de betekenis, maar in dit geval zijn de andere drie gedichten niet veel toegankelijker dan het eerste.

Het woord 'antiphon' is Engels voor antifoon: een wisselzang of beurtzang (letterlijk: tegen-stem). Deze uitleg klinkt logisch voor een bundel van twee kunstenaars: de etsen en gedichten zijn met elkaar in wisselwerking, wisselen elkaar af. Toch blijft er dan iets vreemds: waarom zou Claus voor het Engelstalige woord hebben gekozen en niet gewoon voor 'Antifoon'? De hele bundel is in het Nederlands.

Als je zoekt op andere betekenissen van antiphon, dan kom je meteen uit bij een Griekse schrijver en sofist (leraar in ethiek, logica en retorica), rond 450 v.Chr. Deze Antiphon de sofist is mogelijk dezelfde als Antiphon van Rhamnus (jurist, redenaar). Antiphon de sofist schreef bijv. 'Over waarheid' (het zintuiglijk waarneembare is niet de waarheid), over de aard van tijd en over de aard van rechtvaardigheid. (Antiphon van Rhamnus was een aristocraat, schreef o.a. juridische pleidooien over moordzaken en werd ter dood veroordeeld na een politieke opstand - dit lijkt minder aanknopingspunten te bieden.)

Nu is bekend dat Claus bekend was met het werk van Antiphon. Zo schrijft Paul Claes in Ons Erfdeel dat in de almanak van Hugo Claus uit 1982 'de gedachten van de Griekse filosoof Antiphon' zijn opgenomen.
dbnl.org/tekst/claes

En Jozef de Vos schrijft over verwijzingen in Claus' werk naar de antieke oudheid: 'Vaak haalt hij relatief onbekende teksten aan, zoals de fragmenten van de Griekse sofist Antiphon'. Hij gaat hierbij 'vrij en creatief te werk'.
dbnl.org/tekst/vos

Je kunt hier alleen zicht op krijgen door iets van of over deze sofist Antiphon te lezen. Maar er zijn zinnen die duidelijk zouden kunnen verwijzen naar filosofische teksten, zoals: r 4-5 en r 9-10. Ook gaat de tekst 'Over waarheid' over het zintuiglijk waarneembare (het zien met de ogen in r 6-7?) en schreef hij over de aard van de tijd (de 'tijd' in r 19?). Dit lijken waarschijnlijke aanknopingspunten.


Deze beide ingangen - de samenhang met de etsen van Van Severen, en de samenhang met de filosofische teksten van Antiphon - zouden je kunnen helpen om meer te zeggen over het gedicht.

De kern van het gedicht, lijkt me, staat in r 4-5: weet dat niets enkelvoudig 'iets' kan zijn. Als je regen ziet in strepen (r 1-3), alles wat je met je ogen zien kan (r 6-7), alles wat je met je kennis kennen kan (r 9-10): niets is zomaar eenvoudig 'iets'.

Ook 'regen' (r 12) is niet zomaar 'iets' (het is neerslag, maar ook een soort rijm, of een maat). Het is wel 'merkbaar', maar tegelijk 'onvatbaar'.

Dit lijkt mij te suggereren, dat dit ook geldt voor de etsen die naast het gedicht zijn afgedrukt: niets is zomaar eenvoudig 'iets': een ruit of een kruis in het werk van Van Severen is niet 'alleen en enkelvoudig' een ruit of een kruis.


Dan een kanttekening van het proberen vast te stellen van een samenhangende inhoud van dit gedicht. Het gaat duidelijk om een vrij vers (er is geen vaste strofe-indeling, geen vaste regellengte, geen rijmschema) uit de na-oorlogse tijd. Vanaf de jaren '50 gingen dichters experimenteren met poezie: men schreef geen gedachtegangen meer op, maar ging associeren op basis van klank, wilde volkomen vrijheid, zocht bewust ambiguïteit (meerduidigheid) en ging experimenteren.

Ook Hugo Claus wordt onder de experimentelen gerekend, met name zijn werk uit de jaren '50/'60. Dit gedicht is wat later (1978), maar ook hier kan Claus zijn gaan associeren bij de ets, bij de filosofie, bij de klank - meer dan dat hij een doorwrochte gedachtengang probeert te noteren. Ook in beide artikelen onder bovengenoemde links, staat een en ander over Claus' schrijverschap. Het zou dus kunnen helpen om iets meer te lezen over zijn poetica (zijn opvattingen over wat een gedicht zou moeten zijn) en hoe die verandert door de decennia, om daarmee iets te zeggen over dit gedicht.


Tot slot vraag je naar formele kenmerken, maar in een vrij vers weet je al, dat daar niet consequent door het hele gedicht aan vast wordt gehouden (geen vaste strofe-indeling, geen vaste regellengte, geen vast rijmschema).

Wel heeft Claus gebruik gemaakt van terugkerende klanken: assonantie, assonerend rijm, een enkele keer eindrijm.
Bijv. assonerend rijm (alleen de klinker in het eindwoord komt overeen): strepen-regen, niets-ziet, neerwaarts-taal-maat, hart-dak en tij-tenzij-tijd.
Eindrijm (drie-dubbelrijm): kleinekruisiging-reineduizeling; en volrijm: kan-kan.
Alliteratie: kleine-kruisiging.
Assonantie: beeld-regen, niets-ziet.

Klankherhaling brengt meer samenhang en eenheid in de tekst van een gedicht.


Door de samenhang met de etsen van Van Severen te onderzoeken, en de samenhang met de filosofische teksten van Antiphon, zou je meer greep kunnen krijgen op de inhoudelijke bedoeling van dit gedicht van Hugo Claus. Ook het gedicht plaatsen tegen de achtergrond van zijn poezie-opvattingen kan je helpen meer over dit gedicht te zeggen.

Maar ik denk tot slot dat, als er een inhoudelijke gedachtegang in het gedicht is te bespeuren, je die alleen compleet krijgt, als je de rest van de gedichtencyclus er ook bij betrekt. De gedachtegang loopt dan immers pas in het vierde gedicht ten einde, komt daar tot een conclusie - als je stopt met lezen na het eerste gedicht, zul je het beeld zeker nooit compleet krijgen.

Daarom nog een korte blik op de andere drie gedichten.

'II' gaat over de zee, maar ook hier zitten mogelijk filosofische gedachten in: er is veel dat het weten tegenhoudt, zoals het feit dat het leven maar kort is en het feit dat je het leven niet kunt herhalen. Met de tijd worden wij oud: bij dageraad zwelt de zon, de laatste stralen vallen over een kleinkind.

In 'III' komt dan de 'regen' weer terug, sterker: de zin 'een beeld van regen' (als in gedicht I) wordt letterlijk herhaald (verwijzing naar strepen in een ets?). Opnieuw gaat het over tijd: een ogenblik lijkt onveranderlijk, de strepen op papier lijken 'tegen de tijd' te zijn. (Antiphon schreef over de aard van de tijd).

In 'IV' zegt Claus iets belangrijks over de regen: regen reinigt de blik, reinigt elk vergezicht. Dit lijkt te verwijzen naar 'I': 'niets dat je met ogen zien kan, zover je kijken kan'. Hoewel niets wat je zien kan, eenvoudig 'iets' is, reinigt regen wel je blik, het vergezicht. Maar als die regen ('het beeld van regen') de strepen in de etsen zijn, dan staat er met andere woorden: kijken naar kunst, reinigt je blik op de wereld.


Ik hoop dat je zo verder komt. Helaas zijn vrije, experimentele verzen minder geschikt om tot een sluitende uitleg te komen van de betekenis van een gedicht. Maar de gedichten zijn afgedrukt in samenhang met etsen, en de overkoepelende titel boven deze hele cyclus is onmiskenbaar 'Antiphon', wat lijkt te verwijzen naar de Griekse sofist (die Claus zeker gekend heeft).

De betekenis van de vier gedichten, moet liggen in de samenhang van kunst-filosofie-taal. Als je de samenhang tussen deze drie dingen (de vorm van Van Severens etsen, de inzichten van Antiphon, en de taal van Claus' gedichten) helder aan kunt wijzen, denk ik dat je het hoogst haalbare uit dit gedicht haalt.

Veel succes met je studie.

Met vriendelijke groet,

Rozemarijn.


Kenmerken poëzie

---

gebruikte links o.a.:

https://nl.wikipedia.org/wiki/Antiphon_(sofist)
https://nl.wikipedia.org/wiki/Antiphon_van_Rhamnus
https://nl.wikipedia.org/wiki/Dan_Van_Severen
abstractmodernisme.vlaamsekunstcollectie.be
dbnl.org/tekst/claes
dbnl.org/tekst/vos





Re:    (18 april 2018)


Beste Rozemarijn,

Heel erg bedankt voor je berichtje! Ik kan zeker verder met de aanknopingspunten die je me gaf.

Groetjes,

Margot.









Versanalyse en interpretatie


Home           Gastenboek