RozemarijnOnline




Versanalyse en interpretatie
-
korte bespreking gedicht






















Versanalyse en interpretatie
korte bespreking gedicht


Hendrik Marsman - De vliegmachine
In: De nieuwe gids 35, 1920





Gastenboek. Onderwerp: De vliegmachine
(15 maart 2011)


Beste Rozemarijn,

Op dit moment ben ik bezig met het samenstellen van een poëziebundel voor school. Zoekend naar gedichten kwam ik het volgende gedicht van H. Marsman tegen:

-zie hieronder-

Ik vind het een erg mooi gedicht om te lezen en zou er graag de betekenis van willen weten.

Wat ik ook probeer, het lukt mij niet om iets zinnigs uit deze tekst te krijgen.

Zou je me hierbij kunnen helpen?

Bij voorbaat dank, Felix.

---

De vliegmachine


De aarde spant zich om hem uit te stoten,
de roekeloze, die haar greep ontsprong
en zich naar hare rondste toppen wrong,
waar 't wonder hem der luchten wordt ontsloten -

Want vorsing loert in zijn gedoken sprong
en heersen ligt in zijne wil besloten;
hij proeft de kansen om zich af te stoten
aan harde lucht, waardoor zijn schroefslag zong.

Reeds houden vleugels voeling met de trans
en, ongeschonden heerser in de ruimte
drijft hij, een glimlach van onkwetsbaarheid -

Bewegend evenwicht in eindeloosheid,
metalen rustkern in gespleten ruimte,
gebeiteld mensmerk aan gespannen trans!


Hendrik Marsman
In: De nieuwe gids 35, 1920




Antwoord     (16 maart 2011)


Beste Felix,

Inderdaad een mooi gedicht van Marsman, ik kende het niet. De inhoud lijkt mij heel beschrijvend: het gaat over een vliegtuig, zoals de titel 'De vliegmachine' ook al aanduidt. Hij beschrijft hoe het vliegtuig opstijgt (strofe 1 en 2) en vliegt (strofe 3 en 4).

In de eerste strofe staat het vliegtuig op het punt om op te stijgen. Marsman beschrijft het alsof het vliegtuig dit niet op eigen kracht doet, maar alsof de aarde hem 'uitstoot'. Het vliegtuig is 'roekeloos', begeeft zich naar de 'toppen' van de aarde en ervaart het 'wonder der luchten'.

In de derde strofe krijgen de vleugels al 'voeling' met de 'trans' (de hemel, het uitspansel). Het vliegtuig is een 'ongeschonden heerser' in de ruimte, 'onkwetsbaar'. In de vierde strofe is het vliegtuig in de lucht. Het is in evenwicht, het splijt de ruimte, en het is een 'mensmerk' aan de hemel.

Het is opvallend dat Marsman in zeer positieve bewoordingen schrijft over het vliegtuig en de vlucht. Het lijkt een lofdicht op het moderne leven, of op de technische vooruitgang. In ieder geval een lofdicht op de luchtvaart.

Omdat het onderwerp van dit sonnet zo specifiek verwijst naar een maatschappelijk fenomeen, lijkt het me zinvol om dit gedicht te plaatsen in de maatschappelijke context (verhouding gedicht-werkelijkheid) en in de context van de literaire opvattingen van Marsman (verhouding gedicht-poetica). (Zie: www.rozemarijnonline.net/poeziegeschiedenis.html).


Ten eerste de maatschappelijke context. Op het internet is te vinden dat Marsman dit sonnet voor het eerst publiceerde in het tijdschrift De nieuwe gids 35 (sept. 1920). Hendrik Marsman leefde van 1899-1940 en was toen dus ong. 21 jaar oud. De luchtvaart bestond toen nog maar net. Het eerste gemotoriseerde vliegtuig dat enkele meters vloog was van de gebroeders Wright in 1903 (zie: nl.wikipedia.org/wiki/Geschiedenis_van_de_luchtvaart). In 1909 werd voor het eerst over het Kanaal gevlogen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) ontwikkelde vliegtuigen zich sneller. In 1919 was er een zeer succesvolle Luchtverkeer Tentoonstelling in Amsterdam en daarna werd de KLM opgericht. Vanaf mei 1920 werd er gevlogen tussen Schiphol en Londen (echter nog in omgebouwde bommenwerpers). Overigens waren er ook elders in Nederland kleine vliegvelden.

Ik weet niet of Marsman bijvoorbeeld de luchtvaarttentoonstelling heeft bezocht of zelf een vlucht heeft gemaakt (wellicht terug te vinden in een biografie). Duidelijk is in elk geval dat hij in ieder geval een keer een vliegtuig heeft zien opstijgen; hij beschrijft het verschijnsel van buitenaf. Hij is dus in ieder geval getuige geweest van de zeer vroege luchtvaart in Nederland (hij woonde in de jaren '10 en '20 in Zeist, Leiden en Utrecht). Ondanks de rol die vliegtuigen hadden gespeeld in de Eerste Wereldoorlog (eerst trouwens vnl. als verkenners, later beschoten ze elkaar; uiteindelijk zijn er op kleine schaal ook al bommen gegooid; maar aangezien Nederland neutraal was, weet ik niet of daar in Nederland veel van is gemerkt), is de visie die uit dit gedicht over de luchtvaart spreekt, uitgesproken positief.

Wat betreft dus de relatie gedicht-werkelijkheid: dit sonnet van Marsman refereert aan een relatief nieuw verschijnsel in de maatschappij, de net opkomende luchtvaart. De luchtvaart staat enerzijds symbool voor technische vooruitgang. Anderzijds wijst het in dit gedicht ook op vrijheid, het beheersen van de ruimte, het bereiken van eindeloosheid en een triomf van de mens, die zijn 'merk' aan de hemel kan zetten.


Dan op de tweede plaats de verhouding tussen gedicht-poetica, de literaire context dus. [poetica is: opvatting over poezie].

Het werk van Marsman wordt gerekend tot het vitalisme (vroege werk) en het expressionisme (vanaf jaren '30) (zie: nl.wikipedia.org/wiki/Hendrik_Marsman). Hij was trouwens zeer internationaal georienteerd en reisde veel.

Omdat dit sonnet uit 1920 stamt, zal ik me richten op de ideeen van de stroming van het vitalisme (de eerste jaren van zijn dichterschap, van zijn debuut in 1919 tot eind jaren '20). Na de Eerste Wereldoorlog breekt een tijd aan met grote en snelle veranderingen: "De moderne tijd kent in de eerste decennia van de twintigste eeuw een bijzonder turbulente fase: voortzetting van democratisering, industrialisatie, versnelde technologische innovatie, snel groeiende steden, politieke onrust, vervolgens de Eerste Wereldoorlog, vervolgens de economische crises en de dreiging van alweer een oorlog - het gist en broeit in de Westerse wereld en intellectuelen voelen de sterke behoefte vat te krijgen op de duizelingwekkende ontwikkelingen." (zie: www2.let.uu.nl/solis/nederlands/mod-ltk/onderwijs-ba-geschiedenis-week4/4.html )

In verschillende stromingen binnen het modernisme reageert men op de moderne ontwikkelingen en komt er aandacht voor de stad en voor techniek. Dit worden voor het eerste thema's in de poezie (breuk met de Tachtigers, bij wie juist natuur belangrijk thema was). (zie: www.rozemarijnonline.net/poeziegeschiedenis.html). Specifiek voor het vitalisme is dan: levensdrift, drang om intens, vurig en gevaarlijk te leven (zie: nl.wikipedia.org/wiki/Vitalisme_(literatuur)).

Beide aspecten van deze poetica's, het moderisme en het vitalisme, zien we terug in dit sonnet van Hendrik Marsman. Modernisme: aandacht voor de stad, voor techniek. De vorm van dit gedicht is traditioneel, een sonnet met een vast rijmschema. Maar het onderwerp, een vliegtuig dat opstijgt, maakt het een modern gedicht.

Ook zijn er elementen van het vitalisme te vinden in het sonnet. Het vliegtuig, of de vliegenier, wordt 'roekeloos' genoemd, hij ontspringt de greep van de aarde, ervaart het wonder van de lucht, heerst over de ruimte, vliegt in eindeloosheid en splijt de ruimte. Als dat geen groots en meeslepend leven is.

Dus wat betreft de verhouding tussen gedicht-poetica: het sonnet past in de literaire stromingen van zijn tijd, het modernisme en vitalisme.


Als je zou zoeken naar een diepere betekenis van dit gedicht, naast de beschrijving van het vliegtuig dat opstijgt, zou ik zeggen dat het gedicht als geheel vooral symbool staat voor de levenshouding die Marsman nastreefde in de jaren '20: intens, vurig en gevaarlijk willen leven. Maar ook gewoon als beschrijvend gedicht past het naadloos in de maatschappelijke ontwikkelingen van zijn tijd, rond 1920, en in de poeticale opvattingen van het modernisme (aandacht voor stad en techniek) en het vitalisme (intens, vurig, gevaarlijk leven). Het sonnet is een lofdicht op de luchtvaart, de technische vooruitgang, het moderne leven; en op de vrijheid, het beheersen van de ruimte, het bereiken van eindeloosheid en de triomf van de mens die dat met zich meebrengt.

Ik hoop dat je hiermee meer handvatten hebt om het gedicht te duiden en te plaatsen.

Veel plezier met het samenstellen van je bundel. Geniet van de gedichten en vriendelijke groet,

Rozemarijn

www.rozemarijnonline.net/poeziegeschiedenis.html
www.rozemarijnonline.net/poezie_versanalyse.html







Gastenboek. Onderwerp: Gedicht Marsman
(13 mei 2016)


Hi Rozemarijn!

Ik moet volgende week een mondelinge presentatie geven bij Nederlands over een gedicht. Ik ben hierbij via u site op het gedicht 'De vliegmachine' gekomen van Hendrik Marsman. Ik heb uw site al veel kunnen vinden over het gedicht, wat ik super fijn vind!

Ik loop alleen tegen één ding aan: de parafrase. De eis is dat je elke regel van het gedicht met de klas doorneemt. Dus bij elke regel de moeilijke woorden uitlegt/de betekenis geeft en daarbij ook wat er dan in het geheel met die zin wordt bedoeld.

Mijn vraag is of u mij zou kunnen helpen om regel per regel uit te leggen/ te verklaren wat er gezegd en bedoeld wordt? Ik hoop het heel erg!

Met vriendelijke groetjes, Sofie.






Antwoord     (14 mei 2016)


Dag Sofie,

De kortste samenvatting van dit gedicht is: Marsman beschrijft in dit gedicht hoe een vliegtuig opstijgt en daarna door de lucht vliegt.

Het hele gedicht is dus een beschrijving van hoe het vliegtuig opstijgt (strofe 1 en 2) en daarna door de lucht vliegt (strofe 3 en 4).


Per regel zou het zoiets worden:


Titel. De titel maakt duidelijk dat het gedicht gaat over een vliegmachine.

1. Het vliegtuig gaat opstijgen. Marsman beschrijft dit met het beeld, dat de aarde zich (als een boog) spant om het vliegtuig omhoog te stoten.

2. Het vliegtuig is roekeloos, het maakt zich los van de greep van de aarde, van de zwaartekracht.

3. Het vliegtuig wringt zich omhoog, zo hoog als de ronde toppen van de bergen.

4. Op deze hoogte wordt het wonder van de lucht aan het vliegtuig ('hem') geopenbaard.


5. Want in zijn sprong (dus als hij de lucht in springt, in duikt), zit ook waarneming besloten (vorsen is: speurend, onderzoekend kijken). Het vliegtuig kijkt onderzoekend rond tijdens zijn sprong omhoog.

6. Het vliegtuig heeft een wil om te heersen (te heersen over de lucht).

7. Het vliegtuig ziet kansen om zich af te zetten ..

8. .. tegen de harde lucht, waardoor zijn propellor geluid gaat maken.


9. De vleugels van het vliegtuig maken contact met de hemel (trans betekent: de hemel, het uitspansel, dus de lucht). Het opstijgen in strofe 1 en 2 is dus gelukt, hij vliegt nu.

10. Het vliegtuig is onbeschadigd, helemaal gaaf (dus: bijv. geen oorlogsvliegtuig) en drijft als een heerser door de ruimte.

11. Hij lijkt te drijven met een glimlach, alsof hij onkwetsbaar is.


12. Hij beweegt en is tegelijkertijd in evenwicht. Hij vliegt door de eindeloosheid van de hemel.

13. Het woord 'rustkern' komt niet voor in het woordenboek, lijkt een samenstelling van Marsman zelf te zijn. In de context van de zin lijkt het zoveel te betekenen als: Het vliegtuig beweegt, maar is tegelijk ook in evenwicht, waardoor de kern in stilstand is (hij gaat in een rechte lijn vooruit). Dus de metalen machine is in evenwicht, de kern is in rust, terwijl het in een rechte lijn vooruit beweegt en de ruimte in tweeën splijt.

14. De hemel ('trans') ziet eruit als een strakgespannen doek, en aan die strakke, blauwe lucht is nu een merk, een afdruk, te zien van de mens - alsof de mens een gebeitelde afdruk van zijn aanwezigheid in de lucht heeft achtergelaten.


Ik hoop dat dit je verder helpt.

Veel succes met je presentatie.

Met vriendelijke groet,

Rozemarijn.






Re:     (14 mei 2016)


Hi!

Oh wat super, dit heeft me echt ontzettend geholpen! Heel erg bedankt!

Groetjes, Sofie.







Bespreking gedicht: Rozemarijn van Leeuwen (maart 2011)   © zie hieronder.
Gedicht: Hendrik Marsman, De vliegmachine. In: De nieuwe gids 35, 1920.

Overzicht alle besprekingen gedichten: Lijst gedichten met bespreking.




© copyright 2011. Het is alleen toegestaan om gegevens van deze pagina over te nemen met gebruikmaking van de volgende verwijzing:
Rozemarijn van Leeuwen, Versanalyse en interpretatie. Hendrik Marsman, De vliegmachine (2011). Bron: http://www.rozemarijnonline.net/poezie_gedichten.html.





Overzicht van gedichten:
lijst van gedichten met bespreking




<  
  >