RozemarijnOnline




Tristan en Isolde

onderzoeksnota
1994




























Deze nota is geschreven in 1994 in het kader van het onderzoekscollege ‘Magie in de Middeleeuwen: magische recepten in het Hattemse handschrift’ onder begeleiding van mw. dr. O.S.H. Lie (Nederlandse taal- en letterkunde, Universiteit Utrecht).



Er staan nog vijf nota’s met historisch letterkundig onderzoek integraal op deze site:

- Katharyne Lescailje
- De Génestet
- De brulocht
- Het tabernakel
- Doctoraalscriptie
   Hadewijch en
   Ruusbroec

klik hiervoor op: Historische letterkunde





De liefdesdrank van Tristan en Isolde

Een literaire verwijzing in een magisch recept
en de zoektocht naar de verdwenen Middelnederlandse versie
van het Tristan en Isolde verhaal.

door Rozemarijn van Leeuwen
(© 1994)



 



Inleiding


De liefde verdrijft de tijd
en de tijd verdrijft de liefde

- Frans spreekwoord -


In de bibliotheek van de Stichting Oud-Hattem in het Gelderse plaatsje Hattem, bevindt zich een vijftiende eeuws handschrift, dat een verzameling artesteksten bevat. Op enkele Latijnse en Franse teksten na, is het 562 bladzijden omvattende handschrift geschreven in het Middelnederlands (de taalkenmerken wijzen, hoewel ze enigszins gemengd zijn, op de zuidelijke Nederlanden). De onderwerpen die aan de orde komen zijn zeer gevarieerd. Naast onder meer medische prozateksten, alchemistische en technische recepten, een kruidenleer en een verhandeling over de vier complexiën, worden zeven bladzijden (blz. 134-140) in beslag genomen door een verzameling ‘secreet-teksten’ (de bladzijdenummering is recent toegevoegd). Secreet-teksten bevatten geheime, verborgen middelen of kennis.

Het type teksten in het Hattemse handschrift wordt gerekend tot de artesteksten. Wetenschappelijke disciplines waren in de Middeleeuwen onderverdeeld in de artes liberales (de zeven vrije kunsten, zoals spreekvaardigheid), de artes mechanicae (handvaardigheid) en de artes magicae (de onzekere of magische kunsten). Secreet-teksten vallen onder die laatste categorie. De secreten in het Hattemse handschrift zijn overwegend recepten die uitgaan van geheime of magische krachten om een niet natuurlijk effect te bereiken.

Het vijfde recept van deze verzameling secreten beschrijft een drank die de liefde opwekt en meer dan dat: ‘nemmermeer en mach die minne scheiden tusschen die twee dies drincken’. Er wordt veel gepretendeerd, maar de werking van deze liefdesdrank is volgens het recept dan ook bewezen. Daarvoor wordt verwezen naar het verhaal van Tristan en Isolde.

Deze verwijzing is opmerkelijk. Hoewel het Tristan en Isolde verhaal zeer beroemd was en het in de Lage Landen zeker bekend moet zijn geweest, is er geen Middelnederlands handschrift van bekend. Deze verwijzing is dan ook een van de weinige aanwijzingen voor het bestaan van een Tristan en Isolde traditie in de Lage Landen van de Middeleeuwen. Deze verwijzing vormde dan ook aanleiding voor een onderzoek naar de mogelijke inhoud van een Middelnederlandse versie van het verhaal, mocht dat ooit bestaan hebben.

Aan de hand van enkele literaire verwijzingen in andere Middelnederlandse teksten wordt nagegaan welke versie van het Tristan en Isolde verhaal indertijd in de Nederlanden de meeste navolging had. Zo worden niet alleen de contouren duidelijk van de interpretatie van de Tristan en Isolde stof in de Nederlanden, maar ook de geloofwaardigheid die men hechtte aan magische recepten die de liefde op kunnen wekken, zoals de liefdesdrank uit het Hattemse handschrift.

Van het recept volgt een diplomatisch afschrift, een kritisch afschrift met woordverklaringen en een vertaling naar het huidige Nederlands. Daarvoor heb ik gebruik gemaakt van de microfilm van het handschrift, die zich in het fotoarchief van de sectie Middelnederlandse letterkunde (Universiteit Utrecht) bevindt, en afdrukken hiervan.

In het hoofdstuk ‘De liefdesdrank en de literaire verwijzing’ wordt verslag gedaan van de zoektocht naar de ‘verdwenen’ Middelnederlandse versie van het Tristan en Isolde verhaal. Hierna volgen de lijst met gebruikte literatuur en de bijlage.



[einde van de Inleiding]



Rozemarijn van Leeuwen, ‘De liefdesdrank van Tristan en Isolde. Een literaire verwijzing in een magisch recept en de zoektocht naar de verdwenen Middelnederlandse versie van het Tristan en Isolde verhaal’ (onderzoeksnota, 1994). Op: www.rozemarijnonline.net/letterkunde.html.


© Het is alleen toegestaan
om gegevens uit deze nota over te nemen
met gebruikmaking van bovenstaande verwijzing.




  Nota Tristan en Isolde
  Inhoudsopgave
  Inleiding   ↑
  Afschriften en vertaling van het recept
  De liefdesdrank en de literaire verwijzing
  Literatuurlijst
  Bijlage