RozemarijnOnline




Tristan en Isolde

onderzoeksnota
1994




























Deze nota is geschreven in 1994 in het kader van het onderzoekscollege ‘Magie in de Middeleeuwen: magische recepten in het Hattemse handschrift’ onder begeleiding van mw. dr. O.S.H. Lie (Nederlandse taal- en letterkunde, Universiteit Utrecht).



Er staan nog vijf nota’s met historisch letterkundig onderzoek integraal op deze site:

- Katharyne Lescailje
- De Génestet
- De brulocht
- Het tabernakel
- Doctoraalscriptie
   Hadewijch en
   Ruusbroec

klik hiervoor op: Historische letterkunde





De liefdesdrank van Tristan en Isolde

Een literaire verwijzing in een magisch recept
en de zoektocht naar de verdwenen Middelnederlandse versie
van het Tristan en Isolde verhaal.

door Rozemarijn van Leeuwen
(© 1994)



 



Afschriften en vertaling van het recept



Het recept van een middeleeuwse liefdesdrank


In het Hattemse handschrift is een recept opgenomen van een liefdesdrank. Als bewijs van de werking wordt verwezen naar het verhaal van Tristan en Isolde.

Hieronder volgen een diplomatisch afschrift (met paleografische aantekeningen), een kritisch afschrift (met woordverklaringen) en een vertaling van het vijfde magische recept in het Hattemse handschrift.

Hiervoor heb ik gebruik gemaakt van de microfilm van het handschrift, en afdrukken hiervan. Deze bevinden zich in het fotoarchief van de sectie Middelnederlandse letterkunde van de Universiteit Utrecht.

Er is in het Middelnederlands geen handschrift met het volledige verhaal van Tristan en Isolde overgeleverd. Wellicht bieden literaire verwijzingen, zoals in dit recept, aanwijzingen voor de inhoud van het niet overgeleverde verhaal.



Diplomatisch afschrift met paleografische aantekeningen


       Oemen sal maken vrienscappen die
2     nemmermeer vergaen en sellen eerse die
       doot scheidet Neemt een cruyt datmen
4     heet salaterie datmen Inden bosschen vijnt
       met gheluwen bloemkenne / neemt agri
6     monie / neemt roode dobbele roosen ne
       met coelne / ende doet dat ghij van elken
8     crude dat sap hebt ende menghet te gadere
       van elken euen vele / ende nemet rooden
10   wijn alsoe vele als het sap ghedraget
       vanden cruden ende menghet al te gadere
12   ende doet den raet dattet ghewijt sij
       als men dat wijnwater wijt / ende gheuet
14   drincken wien dat ghy wilt ende drinc
       kes mede / nemmermeer en mach die
16   minne scheiden tusschen die twee dies drin
       ken dit en is gheen twiuel want het
18   gheschiede tusschen triestamme ende
       ysauden van Irlant



Paleografische aantekeningen


• Bij r.1 De tekst begint op de laatste regel van bladzijde 134 (recent toegevoegde nummering).
• Bij r.1 De initiaal ontbreekt (door te weinig ruimte?) of is geheel vervaagd (wel meer initialen zijn gedeeltelijk weggevallen). Ook op microfilm niet te onderscheiden. Links in de ondermarge is een handje getekend, dat naar het eerste woord van de onderste regel wijst.
• Bij r.2 bladzijde 135.
• Bij r.13 Braekman 1987 geeft: wijwater.
• Bij r.17 Braekman 1987 geeft: es.
• Bij r.18 Braekman 1987 geeft: terestamme.




Kritisch afschrift met woordverklaringen


       Hoe men sal maken vrienscappen die
2     nemmermeer vergaen en sellen, eer se die
       doot scheidet. Neemt een cruyt dat men
4     heet Salaterie, dat men in den bosschen vijnt
       met gheluwen bloemkenne. Neemt Agrimonie,
6     neemt roode dobbele roosen, nemet
       Coelne ende doet dat ghij van elken
8     crude dat sap hebt ende menghet te gadere,
       van elken even vele. Ende nemet rooden
10   wijn, alsoe vele als het sap ghedraget
       van den crude ende menghet al te gadere.
12   Ende doet den raet dat het ghewijt sij,
       als men dat wijwater wijt. Ende ghevet
14   drincken wien dat ghij wilt ende drinckes
       mede; nemmermeer en mach die
16   minne scheiden tusschen die twee dies drinken.
       Dit en is gheen twivel, want het
18   gheschiede tusschen Triestamme ende
       Ysauden van Irland.



Woordverklaringen


• r. 1 vrienschappen: vriendschap, de band tussen twee vrienden (MNW, IX, 1349, 1) of: liefde (huwelijks-, ook zinnelijke liefde) (MNW, IX, 1349, 2b)
• r. 4 heet: noemt (MNW, III, 240, 2)
• r. 4 Salaterie: vooralsnog onzeker om welk kruid het gaat; zie ‘De liefdesdrank en de literaire verwijzing’
• r. 5 gheluwen: gele (MNW, II, 1297)
• r. 5 bloemkenne: bloemetjes (verkleinwoord van ‘bloeme’) (MNW, I, 1311)
• r. 5 Agrimonie: Agrimonia; zie ‘De liefdesdrank en de literaire verwijzing’
• r. 6 dobbele: dubbele, tweeledige/tweevoudige (MNW, II, 218)
• r. 6 roosen: rozen; zie ‘De liefdesdrank en de literaire verwijzing’
• r. 7 Coelne: Brassica oleracea (coel), of cuelne/serpentine; zie ‘De liefdesdrank en de literaire verwijzing’
• r. 7 doet: zorg ervoor, bewerkstellig (vlg. MNW, II, 242, 2b: doen met een voorw. of ow. zin met ‘dat’: maken dat, bewerken)
• r. 10 ghedraget: bedraagt (MNW, II, 1075, 4)
• r. 12 doet den raet: volg de raad op (vlg. MNW, II, 238, b: doen verbonden met een zelfst. nw. in de 4de nv., ter omschrijving van een werkwoord)
• r. 15 mede: ook (MNW, IV, 1241, 4)
• r. 15 mach: kan (met ontkenning: onmogelijkheid) (MNW, IV, 1841, 4)
• r. 16 scheiden: een einde nemen, eindigen, ophouden (MNW, VII, 374, III, 6)
• r. 17 twivel: twijfel (dit lijdt geen twijfel) (MNW, VIII, 836)




Vertaling


Hoe men vriendschap kan maken, die nimmermeer zal vergaan, eer de dood ze scheidt.

Neem een kruid dat men Salaterie noemt, dat men in de bossen vindt met gele bloemetjes. Neem Agrimonia, neem rode dubbele rozen, neem kool en zorg ervoor dat je van elk kruid het sap hebt en meng het door elkaar, van alles even veel. En neem rode wijn, evenveel als het sap van de kruiden bedraagt en meng alles te zamen. En volg de raad op om het te wijden, zoals men wijwater wijdt.

En geef het te drinken aan wie je wilt en drink het ook: nimmermeer kan de liefde eindigen tussen de twee die het drinken. Dit lijdt geen twijfel, want het geschiedde tussen Tristan en Isolde van Ierland.




[einde van Recept liefdesdrank]



Rozemarijn van Leeuwen, ‘De liefdesdrank van Tristan en Isolde. Een literaire verwijzing in een magisch recept en de zoektocht naar de verdwenen Middelnederlandse versie van het Tristan en Isolde verhaal’ (onderzoeksnota, 1994). Op: www.rozemarijnonline.net/letterkunde.html.


© Het is alleen toegestaan
om gegevens uit deze nota over te nemen
met gebruikmaking van bovenstaande verwijzing.




  Nota Tristan en Isolde
  Inhoudsopgave
  Inleiding
  Afschriften en vertaling van het recept   ↑
  De liefdesdrank en de literaire verwijzing
  Literatuurlijst
  Bijlage