RozemarijnOnline




Tristan en Isolde

onderzoeksnota
1994




























Deze nota is geschreven in 1994 in het kader van het onderzoekscollege ‘Magie in de Middeleeuwen: magische recepten in het Hattemse handschrift’ onder begeleiding van mw. dr. O.S.H. Lie (Nederlandse taal- en letterkunde, Universiteit Utrecht).



Er staan nog vijf nota’s met historisch letterkundig onderzoek integraal op deze site:

- Katharyne Lescailje
- De Génestet
- De brulocht
- Het tabernakel
- Doctoraalscriptie
   Hadewijch en
   Ruusbroec

klik hiervoor op: Historische letterkunde





De liefdesdrank van Tristan en Isolde

Een literaire verwijzing in een magisch recept
en de zoektocht naar de verdwenen Middelnederlandse versie
van het Tristan en Isolde verhaal.

door Rozemarijn van Leeuwen
(© 1994)



 



De liefdesdrank en de literaire verwijzing



1. Het recept voor de liefdesdrank


Het Hattemse recept ‘Hoemen sal maken vrienscappen’ [1] geeft vier ingrediënten voor de liefde opwekkende drank. Het sap van deze vier ‘cruden’ (al wat uit de grond ontspruit en geen stam vormt of: geneeskrachtige plant) [2], moet worden vermengd met rode wijn. Ik zal de ingrediënten achtereenvolgens kort langsgaan.

Salaterie is een tot nu toe ongeïdentificeerd kruid, dat niet in de verschillende herbaria terug te vinden is. [3] Het is als enig ingrediënt in dit recept nader gespecificeerd (vindplaats en kleur van de bloemen), wellicht een aanwijzing dat het gaat om een wat minder bekend of gebruikelijk kruid. De naam doet enigszins denken aan ‘saelie’ (Latijn: Salvia), dat ook wel ‘selve’ genoemd werd [4] (hiervan werd gezegd dat het ‘grote vete doet slechten’). [5] Aan verschillende soorten van het geslacht Salvia worden geneeskrachtige eigenschappen toegeschreven. Van de soort die in Nederland voorkomt, zijn de bloemen echter donkerblauw en niet geel. [6]

Agrimonie wordt in Daems 1967 nader gespecificeerd als Agrimonia eupatoria. Naast deze soort, ook wel leverkruid genoemd, komt in Nederland de Agrimonia odorata voor. De Agrimonia behoort tot de familie Rosaceae, de roosachtigen. [7] Volgens Teirlinck z.j. heeft de Agrimonia eupatoria naast een antidiabolische, ook een genezende werking. [8] Bij de behandeling van heksenplanten wordt in Teirlinck 1930 de uitwerking van een magische behandeling beschreven: ‘Verbeen, Agrimonia, Madelgeer op Goeden-Vrijdag graven, Helpt u zeer dat de vrouwen u genegen worden’. [9]

De roos, of in het Middelnederlands rose, behoort net als Agrimonia tot de familie Rosaceae. [10] In de Romeinse oudheid was de roos al symbool voor ‘eeuwige liefde’. [11] In de middeleeuwen stond de roos voor liefde, schoonheid, vreugde en stilzwijgendheid. [12] Over dubbele rozen heb ik geen informatie kunnen vinden en daarbij is de vraag of de roos wel onder ‘cruden’ kan vallen. Misschien wordt met deze ‘dobbele roosen’ gedoeld op en bepaald plantje of kruid met paarsgewijze rode bloemetjes, of bloemen met een, in vergelijking met de standaardsoort, dubbele hoeveelheid blaadjes. [13] Het expliciet ‘dubbel’ noemen van de rozen suggereert een analogie met de twee mensen die van de liefdesdrank drinken.

Voor ‘Coel’ wordt in Daems 1967 de Latijnse naam Brassica oleracea gegeven. [14] De Brassica is een plantengeslacht uit de familie Cruciferae. Naast de Brassica oleracea, dat alle soorten kool omvat (die niet echt kruiden genoemd kunnen worden), valt ook koolzaad, raapzaad en bruine mosterd onder de Brassica. [15] Een tweede mogelijkheid is dat Cuelne is bedoeld. In Daems 1967 wordt hierbij naar serpentine verwezen. [16]

Het sap van deze vier ingrediënten moet worden vermengd met eenzelfde hoeveelheid rode wijn. Het geheel moet vervolgens als wijwater worden gewijd. In het algemeen is wijden: iets zegenen, om het (of de gebruiker ervan) te beschermen tegen onheil en kwade invloeden. [17] Wijwater wordt gebruikt in de katholieke kerk. Het is water vermengd met zout, waarover Gods zegen is afgeroepen. Dit gebeurt door een priester iedere zondag voor de Hoogmis en met Pasen en Pinksteren. Aan wijwater werd een reinigende, genezende, beschermende en ook bezwerende kracht toegeschreven. [18]

Het wijden van de drank is de enige bijzondere handeling die ermee moet worden uitgevoerd. Dit is echter nog niet eens een voorwaarde voor de werking ervan, het wordt alleen aangeraden. Zowel degene die de maker van het drankje op het oog heeft, als de maker zèlf moet vervolgens van de liefdesdrank drinken (het recept is dus gericht aan degene die het zèlf wil gebruiken). Het is vooral de manipulerende werking van de drank die het recept ‘magisch’ maakt. Hoewel de werking af lijkt te hangen van de verschillende ingrediënten in de juiste verhouding, wordt er op de een of andere manier een beroep gedaan op occulte krachten in de schepping; het zou anders niet mogelijk zijn om iemand die toch een vrije wil heeft, voor het leven aan je te binden.



2. De literaire verwijzing


Los van het eigenlijke recept staat de bewijsvoering van de werking ervan in de laatste zin: ‘dit en is gheen twiuel want het gheschiede tusschen triestamme ende ysauden van Irlant’. Het verhaal van Tristan en Isolde die de liefdesdrank dronken die bestemd was voor Isolde en haar toekomstige echtgenoot koning Mark, heeft eeuwenlang tot de verbeelding gesproken. Het verhaal komt oorspronkelijk uit de Keltische sagenwereld en verspreidde zich door vrijwel heel Europa. De grote lijn van handelingen en gebeurtenissen bleef daarbij steeds gehandhaafd. [19]

Tristan reist voor koning Mark naar Ierland om daar Isolde op te halen, koning Marks bruid. Op de terugreis maakt de dienstmaagd van Isolde, Brangien, een liefdesdrank klaar, bestemd voor Isolde en koning Mark. Per ongeluk drinken echter Tristan en Isolde van de drank en worden onsterfelijk verliefd op elkaar. Isolde trouwt met koning Mark, maar Tristan en Isolde krijgen onvermijdelijk een verhouding met elkaar. Uiteindelijk trekt Tristan naar Bretagne, waar hij trouwt met Isolde met de blanke handen. Als hij gewond raakt in een strijd, vraagt hij op zijn sterfbed aan zijn vrouw of ze Isolde van Ierland wil laten komen. Als ze meekomt, zal het schip terugkeren met witte zeilen, anders met zwarte zeilen. Het schip keert terug met witte zeilen, maar Isolde met de blanke handen liegt hierover en zegt dat ze een schip met zwarte zeilen ziet naderen. Tristan sterft en Isolde komt net te laat bij hem aan. Ze sterft aan Tristans sterfbed.[20]



2.1 ‘Version commune’ versus ‘version courtoise’


Op deze verhaallijn ontstonden verschillende variaties, onder meer waar het ging om de benadering en interpretatie van de liefdesdrank. Globaal worden overgeleverde teksten en tekstfragmenten wel ingedeeld in de ‘version commune’ en de ‘version courtoise’. De scheidslijn tussen deze twee richtingen kan worden gelegd bij de betekenis van de liefdesdrank; deze vormt in de ‘version courtoise’ nog slechts een symbool voor de liefde tussen Tristan en Isolde, omdat hun liefde al vóór het drinken ervan is ontstaan. [[21]

Eén van de oudste, fragmentarisch overgeleverde, oud-Franse vertellingen van het verhaal, is dat van Béroul (± 1180). Hierin is de liefdesdrank die Isoldes moeder had bereid na drie jaar uitgewerkt. Isolde verzoent zich dan weer met koning Mark. Deze epische fragmenten worden meestal als maatschappij-kritisch beschouwd en vallen onder de ‘gewone, algemene versie’ (‘commune’). Een eveneens in fragmenten overgeleverde oud-Franse tekst van Thomas (± 1175), valt onder de andere, hoofse richting (‘version courtoise’): de liefdesdrank fungeert hierin als symbool, aangezien er al sprake is van liefde vóór het drinken ervan. De tekst van Thomas is realistischer en lyrischer dan die van Béroul. Van een wat latere datum is een Franse prozaversie (± 1230), waar ook vele vertalingen van zijn overgeleverd. Isoldes moeder wijst hier, als ze de drank aan Brangain meegeeft, vooral op de onafscheidelijkheid die ontstaat tussen de twee die van de liefdesdrank drinken. In deze prozaroman ligt de nadruk op de ridderavonturen die Tristan, deels aan het hof van koning Artur, beleeft.

Ook in de Duitse literaire traditie zijn de algemene en de hoofse richting terug te vinden. In de geheel overgeleverde tekst door Eilhart von Ohberg (± 1180), die biografisch aandoet, worden Tristan en Isolde tegen hun wil verliefd, waarbij de liefdesdrank een vier-jarige werking heeft. Hier tegenover staat Gottfried von Strassburg, die Thomas als bron gebruikte en wiens tekst (van ±1210) onder de hoofse versie valt. Bij de eerste ontmoeting met Tristan wordt door Gottfried al aangekondigd dat hij Isoldes ‘Leben und ihr Tod, ihr Glück und ihr Unglück werden sollte’. Hoewel Isolde vlak voor het drinken van de liefdesdrank Tristan haat, heeft ze voordat haar ‘hart tot ijs werd’, wel degelijk iets voor hem gevoeld (ze heeft hem ook niet kunnen doden). Na de ontmoeting met Isolde met de blanke handen breekt het verhaal bij Gottfried af. Er zijn twee voortzettingen van het verhaal uit de dertiende eeuw bekend: door Ulrich von Türheim en door Heinrich von Freiberg. Beiden volgen Eilhart en leggen de nadruk op de christelijke huwelijksmoraal. [22]

De functie van de liefdesdrank, de keuze voor een mythische/magische werking of voor een symbolische functie, heeft verstrekkende consequenties. Beheerst de liefde de wil en vrijheid van de mens of is de mens zelf voor de liefde en de gevolgen ervan verantwoordelijk? Er zijn meer mogelijkheden naast die van de magische drank die liefde opwekt of de mogelijkheid dat de drank slechts de al aanwezige en nu tot uiting komende liefde symboliseert. Het is ook voorstelbaar dat er al wel liefde aanwezig was, die nu door de magisch werkende drank wordt versterkt, of dat er nog geen sprake was van liefde, maar dat de drank toch slechts als symbool voor de beginnende liefde fungeert. Een keuze voor de functie van de liefdesdrank betekent het innemen van een standpunt over het in het verhaal spelende conflict tussen liefde en trouw, tegenover het overschrijden van de ‘rationele, morele en sociale wetten’, en tegenover ‘de conflicten tussen hoofse liefde en christelijke moraal, tussen ridderschap en feodaliteit, tussen individu en maatschappij’. [23]

Vanuit de christelijke huwelijksmoraal, zoals die door Ulrich en Heinrich wordt voorgestaan, is de keuze voor de werking van de drank zonder dat er eerder van liefde sprake was, de enige mogelijkheid. Zo wordt de vrijheid en dus de verantwoordelijkheid van de mens opgeheven. Deze twee navolgers nemen dan ook afstand van de buitenechtelijke relatie tussen Tristan en Isolde, zoals die bij Gottfried voorkomt. Het aannemen van een magische kracht doet echter afbreuk aan de ideaalheid van de liefde en het gevaar ontstaat dat van de betekenis van de drank niet meer overblijft dan een alibi om wetten en conventies te overtreden. [24]



2.2 De onbekende Middelnederlandse versie


Van het Tristan en Isolde verhaal is geen Middelnederlandse tekst overgeleverd (alleen een Nederfrankisch fragment uit het gebied ten noord-oosten van Nijmegen, dat teruggaat op de hoofse tekst van Thomas). [25] Dat het verhaal wel bekend was in de Nederlanden, is niet alleen af te leiden uit de verwijzing ernaar in dit recept; het wordt ook genoemd in verschillende andere Middelnederlandse teksten. Hoe bekend was het Tristan en Isolde verhaal in de Nederlanden? Was er één bepaalde versie bekend of circuleerden er in een orale traditie meerdere varianten, waarin de rol van de liefdesdrank kon verschillen? Hoe was de receptie, werd het verhaal als geloofwaardig beschouwd en is er sprake van een beoordeling of toevoeging van een moraal? Naast het recept zelf, zullen vier verwijzingen in Middelnederlandse teksten worden bekeken in het hiervoor geschetste kader van de verschillende internationaal voorkomende tradities met betrekking tot de Tristan en Isolde stof, waarbij een antwoord zal worden gezocht op deze vragen.



2.2.a  Het Hattemse recept


De auteur van het Hattemse recept moet goed op de hoogte zijn geweest van het verhaal van Tristan en Isolde. Hij kent het motief van de door een drank opgewekte liefde, hij laat het kruidensap met wijn vermengen (zoals in de verschillende versies van het verhaal de vergissing kon worden gemaakt doordat de drank op wijn leek) en hij weet dat Isolde uit Ierland afkomstig is. Door voor de bewijsvoering van de werking van de drank naar deze literaire figuren te verwijzen, moet hij ook bekendheid hebben verondersteld bij zijn publiek.

Voor de auteur van dit recept is de vraag of de liefdesdrank daadwerkelijk liefde opwekt of als symbool dient, niet relevant. Liefde is ‘maakbaar’, is op te wekken (anders zou het recept overbodig zijn). Eventueel zou er sprake kunnen zijn van liefde vooraf, als motief van de maker van de drank om zo wederliefde op te wekken bij de ander. Maar er zijn andere mogelijkheden denkbaar (die ook door de formulering in het recept worden opengehouden: ‘gheuet drincken wien dat ghij wilt’), bijvoorbeeld financieel voordeel of statusverhoging door een er uit voortkomend huwelijk. De drank wekt liefde op die standhoudt tot aan de dood.

De mogelijke consequenties hiervan zijn niet per definitie met de christelijke inslag van het recept in strijd (volgens: Ulrich en Heinrich). Het doel van het recept misschien wel: de vrije wil waarover de mens volgens de kerk beschikt, wordt hier gemanipuleerd. Zowel vanuit de auteur als vanuit de gebruikers van het recept gezien, wijst dit alles op bekendheid met een ‘version commune’: de drank werkt ècht.

De verwijzing naar de literaire figuren als bewijs voor de werking van het recept, impliceert echter meer dan alleen bekendheid. De gebruikers van het recept moeten ook geloof hebben gehecht aan het verhaal. En misschien wel meer dan dat en waren ze ook nieuwsgierig naar het recept van deze liefdesdrank. Dan zou deze literaire verwijzing niet alleen als vergroting van de geloofwaardigheid zijn bedoeld, maar ook hebben gewerkt als een soort statusverhoging: dit is niet zomaar een liefdesdrank, dit is nou hèt recept van dè liefdesdrank die Tristan en Isolde dronken.

Er zijn duidelijke antwoorden op de hierboven gestelde vragen naar aanleiding van de literaire verwijzing in het recept. Naast bekendheid van het Tristan en Isolde verhaal moet ook geloofwaardigheid worden verondersteld. Het recept gaat uit van een ‘version commune’: de drank heeft een magische werking en wekt liefde op.

Een groot verschil met het verhaal is dat daarin de drank door een derde werd bereid en dat beide toevallige betrokkenen geen weet hadden van wat ze dronken. Zo kon de verantwoordelijkheid voor de consequenties (overtredingen van conventies en moraal) bij de drank zelf worden gelegd. In het recept gaat dit niet op: de bereider is eveneens gebruiker en zal verantwoordelijk zijn voor mogelijke gevolgen.

Toch wordt er geen moraal of waarschuwing gegeven (wat juist naar aanleiding van de gebeurtenissen bij Tristan en Isolde voor de hand zou liggen). Vertonen andere Middelnederlandse teksten een afwijkend beeld?



2.2.b  Der minnen loep van Dirc Potter


In Der minnen loep, een tractaat over de liefde door Dirc Potter uit het begin van de 15de eeuw, wordt in het tweede boek dat over de ‘goede minne’ handelt, naar een episode uit het Tristan en Isolde verhaal verwezen.

Tristan en Isolde worden bij een geheime ontmoeting bespied door koning Mark. Als de geliefden dat opmerken beginnen ze een gesprek over trouw, eer en deugden. Deze passage dient als exempel bij de bespreking van listen. Een list is toegestaan in de liefde, zeker als daardoor de eer bewaard en schande voorkomen kan worden. [26]

Zie de bijlage voor de tekstfragmenten.



2.2.c  De Borchgravinne van Vergi


In één van de laatste scènes van het 14de-eeuwse verhaal De Borchgravinne van Vergi (dit verhaal komt overigens ook in het tweede boek van Der minnen loep aan de orde) worden twee beweringen gedaan met betrekking tot het Tristan en Isolde verhaal.

De Borchgravinne, die zich verraden voelt door haar geliefde, zegt dat zij dacht dat haar geliefde haar meer trouw was dan ‘Triestram aan Isauden’ en dat zij werkelijk meer van hem hield dan ‘Isaude van Triestram’ (vss. 887-893). [27]


  Te waren, lief, ic waende dat ghi
Mi ghetrouwer gheweest had vele,
Beide in ernst ende in spele,
Dan Triestram Isauden was.
Want god kint die waerheit das,
Dat ic u minde vele mere
Dan Isaude Triestram dede eere.
Waarachtig, lief, ik dacht dat gij
mij nog meer trouw was geweest
zowel in ernst als in blijdschap (in slechte en goede dagen?)
dan Tristan Isolde was.
Want God kent de waarheid daaromtrent
dat ik u veel meer beminde
dan Isolde Tristan indertijd.


De Borchgravinne van Vergi (14de eeuw)




2.2.d  Henric van Veldeke


Een soortgelijke bewering wordt gedaan in een gedicht van Henric van Veldeke (rond 1200). De ‘ik’ heeft geen liefdesdrank gedronken zoals ‘Tristant’, die door de kracht van dit ‘poisoen’, tegen zijn wil, trouw moet blijven aan de koningin. Toch houdt de ‘ik’ meer van zijn geliefde, dan Tristan van zijn koningin. Als dat kàn, voegt hij er aan toe. [28]


  Tristrant moeste ane sinen danc
stade siin der koninginnen
want poisoen heme daer toe dwanc
mere dan die cracht der minnen
des sal mich die goede danc
weten dat ich niene gedranc
sulic piment ende ich sie minne
bat dan he ende mach dat siin
wale gedane valsches ane
laet mich wesen diin
ende wis doe miin.
Tristan moest, tegen wil en dank,
trouw zijn aan de koningin
want een liefdesdrank dwong hem daartoe
meer dan de kracht van de liefde.
Dit zal mijn geliefde weten
dat ik nooit dronk
zo’n drank, en dat ik van haar houd
meer dan hij [Tristan] deed, als dat kan.
Schoonheid, zonder enig bedrog
laat mij de uwe wezen
en weest gij van mij.


Hendrik van Veldeke (rond 1200).




2.2.e  Floris ende Blancefloer


Tenslotte wordt in de proloog van Floris ende Blancefloer, uit de 12de eeuw, het verhaal van ‘Ysouden en haers mans neve Trustram’ in een hoofse literaire traditie geplaatst (samen met het verhaal over ‘Parijs en Helenam’) (vs. 58-64).

Er lijkt te worden gerefereerd aan een orale traditie: ‘Wi hebben gehoort van Ysouden’ en andere verhalen ‘Dier men seyt ende tellet vele’. [29]


  Wi hebben ghehoort van Ysouden,
Hoe si minde haers neve Trustram,
Ende hoe Parijs minde Helenam,
Ende van anderen niemaren,
Die hovesch ende natuerlic waren,
Dier men seyt ende tellet vele
In aventuren ende in spele
We hebben gehoord over Isolde
hoe ze haar neef [de neef van haar echtgenoot] Tristan liefhad
en hoe Paris Helena beminde
en van andere opzienbarende zaken
die hoofs en rechtschapen waren
waarvan met zegt en veel vertelt
in romans en andere verhalen.


Floris ende Blancefloer (12de eeuw)




Conclusie


Het beeld dat naar voren komt uit deze vier teksten lijkt niet af te wijken van dat van het recept. Tristan en Isolde moeten elkaar trouw blijven door de kracht van de liefdesdrank (volgens de ‘version commune’). Tegelijkertijd wordt deze liefde geïdealiseerd, zij is niet te overtreffen. Van een christelijke, moraliserende kanttekening (door bijvoorbeeld te refereren aan de buitenechtelijke relatie, de ontrouw naar Mark toe of de trieste afloop van het verhaal) is geen enkele keer sprake.

Dit alles wijst erop dat àls er ooit een Middelnederlands handschrift met het Tristan en Isolde verhaal heeft bestaan dat de tand des tijds niet heeft overleefd, dit hoogstwaarschijnlijk de ‘version commune’ bevatte. De drank zal in het Middelnederlandse verhaal een magische werking hebben gehad, liefde hebben opgewekt, zonder dat er morele kanttekeningen bij de gevolgen van het gebruiken van de liefdesdrank werden geplaatst.

Rest tot slot nog één vraag: is het Hattemse recept geschreven naar aanleiding van de literaire traditie waarin een tot de verbeelding sprekende liefdesdrank voorkomt? Of hebben er werkelijk (kortstondig werkende) liefde opwekkende dranken bestaan en wordt de (alom bekende) literaire traditie slechts aangegrepen als bewijsmateriaal? Wellicht is, na nader onderzoek naar de ingrediënten, met dit recept de proef op de som te nemen.



© Het is alleen toegestaan
om gegevens uit dit artikel over te nemen
met gebruikmaking van de verwijzing onderaan deze pagina.



Noten

(1) Braekman 1983; Braekman 1987, blz. 270-271 en blz. 278-279; Lie 1992, blz. 234-235
(2) MNW III, 2184, 1 en 3
(3) Braekman 1987, blz. 278, noot 32
(4) Daems 1967, blz. 315
(5) MNW VII, 962
(6) WP 2, 503 en 506
(7) WP 1, 466 en De Vries blz. 7
(8) Teirlinck z.j., blz. 266
(9) Teirlinck 1930, blz. 91
(10) WNT XIII, 1310 en WP 16, 529
(11) De Vries z.j., blz. 391: ‘enduring love’
(12) WP 16, 530
(13) zoals nu bijv. de bekende ‘dubbele begonia’ meer bloemblaadjes heeft dan de gewone begonia
(14) Daems 1967, blz. 279
(15) WP 4, 482 en 11, 259
(16) Daems 1967, blz. 310
(17) WNT XXVI (1), 73-74
(18) WP 20, 292 en WNT XXVI (4), 457-60
(19) zie voor een uitgebreide samenvatting van de inhoud: Noomen/Tans 1968, blz. 30-31 en Heijkant 1993, blz. 320-321
(20) Zie voor een moderne uitgave van het Tristan en Isolde verhaal: J. ter Haar, ‘Tristan en Isolde. De geschiedenis van een noodlot’. In: Grote sagen van de donkere middeleeuwen. Haarlem, 1980 (zevende druk). Blz. 9-104.
(21) Heijkant 1993, blz. 325 en Noomen/Tans 1968, blz. 30 (de termen zijn van de laatste) (22) Voor de overgeleverde Franse en Duitse teksten: Buschinger/Spiewok 1991. Daarnaast: Heijkant 93 (23) de twee citaten: Heijkant 1993, blz. 324. Overige alinea: Schnell 1985
(24) Schnell 1985 en Heijkant 1993, blz. 322
(25) Heijkant 1993, blz. 322
(26) zie bijlage
(27) zie bijlage
(28) zie bijlage
(29) zie bijlage




[einde van de De liefdesdrank en de literaire verwijzing]



Rozemarijn van Leeuwen, ‘De liefdesdrank van Tristan en Isolde. Een literaire verwijzing in een magisch recept en de zoektocht naar de verdwenen Middelnederlandse versie van het Tristan en Isolde verhaal’ (onderzoeksnota, 1994). Op: www.rozemarijnonline.net/letterkunde.html.


© Het is alleen toegestaan
om gegevens uit deze nota over te nemen
met gebruikmaking van bovenstaande verwijzing.




  Nota Tristan en Isolde
  Inhoudsopgave
  Inleiding
  Afschriften en vertaling van het recept
  De liefdesdrank en de literaire verwijzing   ↑
  Literatuurlijst
  Bijlage