RozemarijnOnline




Cursus
middeleeuwse mystiek





 • Over de docente
 • Reacties cursisten
 • Literatuurlijst
 • Teksten mystici
 • Bijlagen en vgv

























Cursus over christelijke spiritualiteit
in een cultuur-historische context



Middeleeuwse mystiek in de Lage Landen

De geloofs- en denkwereld van Hadewijch en Jan van Ruusbroec


Rozemarijn van Leeuwen
© 1999-2001



<     >




Vraag: wat zegt de hedendaagse wetenschap over visioenen, mystieke ervaringen en spirituele ervaringen?


Ik ken geen wetenschappelijk onderzoek naar een verklaring voor een mystieke ervaring, waarbij een mysticus onder de scanner werd gelegd om te kijken wat er in zijn hersenen gebeurt. Dat zou ook lastig zijn, omdat mystieke ervaringen zo sporadisch en onverwacht gemeld worden.

Maar er is wel onderzoek gedaan naar aanverwante ervaringen, zoals onverklaarbare waarnemingen, het horen van stemmen en het oproepen van spirituele gevoelens. Bijv. door de godsdienstpsychologie, de neurowetenschappen en de neurotheologie. In het verleden werden veel verschijnselen waarvoor men geen verklaring had, toegeschreven aan spirituele entiteiten, hogere machten, bovennatuurlijke oorzaken, enz. Sinds de laatste paar honderd jaar blijkt veel verklaard te kunnen worden met natuurkundig onderzoek of hersenonderzoek.

Daarbij kunnen nu verschillende elementen van het visioen, de religieuze ervaring of de mystieke ervaring, wetenschappelijk worden geduid of verklaard.

•  Een visioen toont altijd datgene waar de visionair reeds in gelooft, in beelden uit zijn religieuze traditie, waarvan hij zelf vaak onderdeel uit gaat maken in dat visioen. In de godsdienstpsychologie worden visioenen daarom verklaard als: 'onbewuste verlangens en herinneringen, en beelden en verhalen uit het geheugen, die nieuwe combinaties vormen'. De beelden komen uit het geheugen, uit het brein van de persoon zelf - maar vormen nieuwe combinaties, die zo verrassend zijn, dat de persoon in kwestie gelooft dat deze niet uit hemzelf voortkomen. Hoe worden deze onverwachte, nieuwe combinaties van beelden gevormd?

•  Hersenonderzoek binnen de psychologie heeft aangetoond: tijdens bijv. de droomslaap is de prefrontale cortex uitgeschakeld (waarin het logische denken, rechtlijnig associeren zich bevindt). Het limbische systeem is dan actief (dit is hyperassociatief, zoekt naar complexe patronen, maakt bizarre associaties). Beelden worden zo vreemd gecombineerd, dat de mens (zogauw zijn prefrontale cortex weer functioneert en hij dus weer rechtlijnig denkt, bij het normale dagbewustzijn), zich niet kan voorstellen dat die beelden uit hemzelf voortkomen. Dit gebeurt tijdens de droomslaap (rem), maar kan ook ontstaan bij hallucineren, extreme vermoeidheid, stress of trauma, bepaalde drugs, bepaalde manieren van bidden/mediteren, enz.

•  Een hallucinatie treedt, volgens psychiatrisch onderzoek, op wanneer omgevingsfactoren, emotionele factoren of fysieke factoren (zoals stress, medicatie, extreme vermoeidheid of psychische aandoeningen) het mechanisme in de hersenen verstoren dat helpt om bewuste waarnemingen te onderscheiden van interne, op geheugen gebaseerde waarnemingen. Een hallucinatie treedt altijd op tijdens wakker en bewust zijn.

•  Neurowetenschappelijk onderzoek verbindt religieuze visioenen en hallucinaties met een verstoorde activiteit in hogere orde visuele gebieden in de temporale kwab. Spirituele gevoelens van verbondenheid werden gelinkt aan veranderde activiteit in de superieure pariëtale kwab (de bovenste wandkwab) en de temporaal-pariëtale verbinding.

•  Tijdens experimenten met een 'godhelm' (onderzoek neurotheologie), kregen proefpersonen 15 minuten lang een helm op, die of een zwak magnetisch veld genereerde, of geen enkele werking had. De proefpersonen werd verteld dat dit apparaat een religieuze ervaring zou oproepen. Het merendeel van de mensen meldde inderdaad spirituele ervaringen, zoals: het voelen van een 'aanwezigheid', een zweverig gevoel, hallucinaties, spirituele, verheven gevoelens, enz. Met een simpele suggestie kregen veel mensen dus binnen enkele minuten spirituele gevoelens of ervaringen. De verklaring wordt gezocht in hoe ontvankelijk een persoon is voor het hebben van religieuze of spirituele gevoelens.

•  Als mensen stemmen horen, werd dat in het verleden nogal eens toegeschreven aan kwade geesten (omdat de inhoud vrijwel altijd negatief is, met veel scheldwoorden en verwensingen). Uit wetenschappelijk psychiatrisch onderzoek (mri-scanner) blijkt echter dat er drie gebieden in de hersenen actief worden: het taalperceptie-gebied (taal begrijpen), de primaire gehoorschors (geluid of de eigen talige gedachten waarnemen), èn het taalproductie-gebied (actief spreken). Bij dat actief spreken wordt er geput uit het onderontwikkelde taalgebied in de rechter hersenhelft, waar enkel taboe-woorden worden opgeslagen, zoals scheldwoorden. De persoon hoort dus niet alleen, maar spreekt zelf ook. Een trauma (verstoorde opbouw hersenverbindingen) is de oorzaak, dat de taalproductie foutief wordt getriggerd, zonder dat de persoon dat bewust wil.


Uit bovenstaande blijkt dat voor veel aspecten van religieuze ervaringen, geen hogere machten als veklaring nodig zijn, dat er geen bovennatuurlijke verklaring nodig is.

Vroeger werd alles wat niet werd begrepen aan hogere machten of het bovennatuurlijke toegeschreven en werd de beschrijving van heelal en aarde in de Bijbel letterlijk genomen. Door wetenschappelijk onderzoek wordt echter steeds meer en meer eenvoudigweg natuurkundig verklaard en bewezen (bliksem, donder, storm, ziektes en epidemieën, de structuur van de kosmos, ons zonnestelsel, de ouderdom van de aarde, de ouderdom van de mensheid, de evolutie, enzovoort). Het geloof in een machtige god die actief ingrijpt met bliksem of ziekten, wordt hierdoor steeds meer de zogeheten 'god van de gaten'.

Sommige religieuze denkers houden vast aan een god die invloed heeft op het heelal, bijvoorbeeld als oorzaak van de oerknal, of als architect van het heelal, of als oorzaak van het eerste ontstaan van eencellig leven op aarde. Maar veel religiewetenschappers hebben afstand genomen van het toeschrijven van natuurkundige verschijnselen aan een achterliggende god. Zij stellen: geloof gaat niet om het vaststellen van feiten of de waarheid, maar om: hoop, vertrouwen, overgave (en in het slechtste geval fanatisme).

Voor veel aspecten van religieuze en spirituele ervaringen is tegenwoordig een wetenschappelijke, vaak neurowetenschappelijke verklaring te geven - en het onderzoek staat nog in de kinderschoenen. Hoe dit hersenonderzoek wordt geïnterpreteerd, hangt echter nog altijd af van de geloofsovertuigingen van elk individu. Een gelovige kan bij bovenstaand onderzoek vasthouden aan de gedachte dat alles van beneden van boven komt, terwijl een wetenschapper op basis van ditzelfde onderzoek zal concluderen dat alles van boven van beneden komt.

Voor deze cursus over de mystieke teksten van Hadewijch en Ruusbroec speelt de huidige wetenschap verder geen rol, omdat deze overwegingen in de Middeleeuwen nog niet bestonden. Voor Hadewijch en Ruusbroec zijn visioenen van engelen afkomstig en bevatten zij een goddelijke waarheid.



Deze vraag werd gesteld in het kader van de cursus Middeleeuwse mystiek, tijdens de bijeenkomst:

Wat is mystiek?.





xxx

Enkele hersengebieden:
de frontale kwab, de temporale kwab, de pariëtale kwab, enz.




Volg de hele cursus Middeleeuwse mystiek in de Lage Landen online:

    voor de pauze (achtergrond) na de pauze (teksten lezen)
  1 De Middeleeuwen Wat is mystiek?
  2 Het middeleeuwse wereldbeeld Hadewijch: visioen of mystiek
  3 Het leven van Hadewijch Hadewijch: wegen naar God
  4 Vrouwen in de Middeleeuwen Hadewijch: door het ghebreken
  5 Het leven van Jan van Ruusbroec Ruusbroec: het werkende leven
  6 De verschrikkelijke 14e eeuw Ruusbroec: het innige leven
  7 Gods beeld en gelijkenis Ruusbroec: om Hem te ontmoeten




<     >