RozemarijnOnline




Cursus
middeleeuwse mystiek





 • Over de docente
 • Reacties cursisten
 • Literatuurlijst
 • Teksten mystici
 • Bijlagen en vgv

























Cursus over christelijke spiritualiteit
in een cultuur-historische context



Middeleeuwse mystiek in de Lage Landen

De geloofs- en denkwereld van Hadewijch en Jan van Ruusbroec


Rozemarijn van Leeuwen
© 1999-2001



<     >




Vraag over: opvattingen over het huwelijk en de liefde (Middeleeuwen versus heden)


De middeleeuwse opvatting over wat een huwelijk was, was voor de uitvinding van de romantische liefde radikaal anders dan onze huidige opvatting. Probeer het je voor te stellen: het huwelijk ging in de Middeleeuwen niet om het vinden van je grote liefde, maar allereerst om het smeden van familiebanden. Hoewel scheiden zo oud is als de mensheid, is dat in de afgelopen eeuwen vaak ongewenst of een schande geweest: je verscheurde immers die familiebanden (met name die van je kinderen).

Genegenheid tussen echtelieden was natuurlijk fijn, maar het ging vooral om het vinden van een goede man: gezond en niet arm. Het was voor iemand van het gewone volk héél belangrijk dat de echtgenoot kon werken - niet omdat men inhalig was, maar omdat er nog geen sociale voorzieningen bestonden. Het ging dus om bestaanszekerheid. Het huwelijk was een economische eenheid.

Werd je ziek of gebrekkig en kon je niet meer werken, dan verviel je tot bittere armoede. Alleen je familie(banden) en de beperkte armen- en ziekenzorg van de kerk konden dan nog de redding zijn van de bedelstaf (je ziet nog altijd, dat ontkerkelijking pas kan plaatsvinden, in landen waar een seculiere overheid sociale uitkeringen instelt, zodat je bij werkeloosheid of ziekte niet meer hoeft terug te vallen op de kerk(gemeenschap) - maar dit terzijde).

Kinderen waren je pensioen; als je oud en krakkemikkig werd, dan konden je volwassen kinderen voor je zorgen. Zo garandeerde je huwelijk en de kinderen die daaruit voortkwamen, ook je oude dag.

De opvattingen over het huwelijk, gingen dus in de kern om familiebanden, om bestaanszekerheid, om het behoud van bezit en welvaart en het doorgeven daarvan aan een volgende generatie.


De allereerste voorloper van de romantische liefde was de in literatuur uitgedragen hoofse liefde ('liefde aan het hof'); die ontstond in de 12de eeuw in Zuid-Frankrijk, als navolging van erotische Arabische literatuur. Hoofse liefde is dus een literaire uitvinding en het verwijst naar de liefde van een ridder voor een onbereikbare jonkvrouw.

In de vroege Middeleeuwen was het niet gebruikelijk voor een man om genegenheid voor een vrouw te uiten: ware vriendschap, trouw en liefde bestond vooral tussen mannen, die samen aan een strijd deelnamen, een hechte groep wapenbroeders. Toen er in de 12de eeuw, die enorme bloeitijd, minder tijd nodig was voor strijd, maar er aan de hoven vrije tijd ontstond, kwam er ruimte om de aandacht voor je loyaliteit aan je wapenbroeders te verschuiven naar aandacht voor één enkele vrouw.


In de loop van de eeuwen kwam hier de romantische liefde uit voort, wat in onze tijd zoveel is gaan betekenen als: je echtgenoot moet je grote liefde zijn, je soulmate, je beste vriend, een romantische minnaar èn dan ook nog een baan hebben en een goede vader voor je kinderen zijn. Op basis van dat uitgangspunt is een echtscheiding acceptabel geworden: als je romantische liefde niet meer voldoet, mag je een ander zoeken, ook al verbreek je daarbij familiebanden (en daarnaast: door sociale voorzieningen verval je na een scheiding niet meer in armoede).

Als laatste uitloper raakte ook de homosexuele liefde in Westerse landen geaccepteerd: als liefde het uitgangspunt is van een verbintenis, en je voelt liefde voor iemand van hetzelfde geslacht, dan is het legitiem om daarvoor te kiezen en met die liefde te trouwen (je ziet deze acceptatie dan ook juist opkomen in landen waar de hoofse liefde en, in acht eeuwen van ontwikkeling, de romantische liefde het uitgangspunt van een verbintenis is geworden).

De veranderende scheidingsmoraal vanuit romantische liefde als uitgangspunt van het huwelijk, brengt weer nieuwe problemen voort. De hoge scheidingsgraad zorgt voor toename van het aantal uitkeringen (met name voor vrouwen die vaak weliswaar een opleiding hebben, maar geen werkervaring en die voor jonge kinderen zorgen, de 'bijstandsmoeders'). Hierdoor ontstaat er bijv. een roep om meer kinderopvang, maar ook, om het probleem voor te zijn, 'economische zelfstandigheid binnen het huwelijk' (al tijdens het huwelijk moeten beide partners genoeg verdienen, zodat ze er ook zelfstandig van zouden kunnen leven. Hoewel dit vaak als 'emancipatie' wordt gebracht, gaat het hier in beginsel om economische belangen, het oplossen van de problemen die ontstaan door de nieuwe scheidingsmoraal).

De zuid-Franse troubadours die literaire verhalen schreven over de idealistische aanbidding van een ridder voor een jonkvrouwe, zullen zich niet hebben kunnen voorstellen dat hun idealen ontwikkelingen in gang zetten, die eeuwen later leidden tot het ontstaan van het homohuwelijk en het opbreken van het gezin als economische eenheid met het ideaal van twee buitenshuis werkende partners en kinderopvang voor hun kinderen vanaf de geboorte.


Zo zie je verschuivende opvattingen door de eeuwen heen. Een literaire thematiek, de hoofse liefde, leidt tot een ideaal van romantische liefde als basis voor een verbintenis en die leidt weer tot een veranderende scheidingsmoraal. Politieke en economische omstandigheden (sociale voorzieningen) leiden tot grotere vrijheid om te scheiden of om de kerk te verlaten (er is nu een seculier economisch vangnet).

Het laat ook zien, dat veranderingen kunnen doorwerken op allerlei andere, onbedoelde, gebieden en (soms eeuwen later) onverwachte en onvoorziene gevolgen kunnen hebben in een samenleving en kunnen leiden tot nieuwe idealen die volledig tegengesteld zijn aan de tijd, eeuwen eerder, dat de verandering werd ingezet.



Deze vraag werd gesteld in het kader van de cursus Middeleeuwse mystiek, tijdens de bijeenkomst:

Vrouwen in de Middeleeuwen.





lanseloet sanderijn abele spelen 15e eeuw

Lanseloet en Sanderijn
ontmoeten elkaar stiekem in een ommuurde tuin
(Abele spelen, Goudse druk, 15de eeuw).




Volg de hele cursus Middeleeuwse mystiek in de Lage Landen online:

    voor de pauze (achtergrond) na de pauze (teksten lezen)
  1 De Middeleeuwen Wat is mystiek?
  2 Het middeleeuwse wereldbeeld Hadewijch: visioen of mystiek
  3 Het leven van Hadewijch Hadewijch: wegen naar God
  4 Vrouwen in de Middeleeuwen Hadewijch: door het ghebreken
  5 Het leven van Jan van Ruusbroec Ruusbroec: het werkende leven
  6 De verschrikkelijke 14e eeuw Ruusbroec: het innige leven
  7 Gods beeld en gelijkenis Ruusbroec: om Hem te ontmoeten




<     >